چاههاي آرتزين

یکی از ویژگی های منحصر به فرد دشت ورزنه وجود چاههای آرتزین می باشد این چاهها را به این دلیل آرتزین یاجهنده گویندکه آب با فشار بدون نیروی موتورپمپ از زمین خارج می شود که علت آن را می توان با توجه به توپوگرافی و پستی و بلندی منطقه توجیه کرد.  چون دشت ورزنه نسبت به ناهمواریهای اطراف در گودترین نقطه واقع شده است و در طول هزاران سال آب در سفره های آبدار و آبخوانها زیرین ذخیره شده و این آبخوانها ازنوع محبوس وتحت فشار هستند با دسترسی به لایه های محبوس وتحت فشار زیرین آب از زمین به علت فشار ستون آب که ناشی از وضعیت پستی و بلندی منطقه و شيب زمين شناسي لايه هاي زيرين  است از زمین خارج می شود که مدل آن در قسمت تصاويرارائه شده است . تعداد این چاهها در این منطقه تاکنون به بیش از 20 حلقه رسیده است که تماماٌ به موازات سواحل شمالی و جنوبی زاینده رود واقع هستند.

 

سفره های آب زیر زمینی بر دو نوع اند:سفره های نا محصور(آزاد) و ((سفره های محصور))  (تحت فشار)

در مدل ازائه شده در قسمت تصاوير یک سفره نامحصور (آزاد) نشان داده شده است .در  سفره هاي آزاد فشار واردشده بر سطح آب  در سطح ایستابی برابر فشار آتمسفر است. سطح ایستبانی سفره ی آزاد بسته به مقدار تغذیه یا تخلیه آن ، آزادانه نوسان می کند.زیرا لایه ی غیر قابل نفوذی در بالای آن قرار ندارد و حال آنکه سفره های محصور و یا تحت فشار یا آرتزین در محلی تشکیل می شوند که آب زیر زمینی به وسیله لایه ای نسبتا غیر قابل نفوذ از بالا محدود می گردد و در نتیجه تحت فشاری بیش از فشار آتمسفر است. وقتی در یک سفره تحت فشار چاه حفر کنیم سطح آب از محل طبیعی خود یعنی زیر لایه ی غیر قابل نفوذ بالاتر می آید و گاهی نیز از دهانه چاه فوران می کند.

علت آنکه در سفره های تحت فشار(شکل قسمت تصاوير)آب از محل خود بالاتر می آید آن است که محل تغذیه سفره (منطقه ای که از طریق آن آب سفره ی تحت فشار تامین می شود) در ارتفاعی بیشتر از سطح آب زیر زمینی قرار دارد.

توضیح شکل ( قسمت تصاوير):برشی از زمین که یک سفره آزاد و یک سفره محصور (تحت فشار )را هم نشان می دهد.دقت کنید که در سفره آزاد ، سطح آب زیر زمینی همان سطح آب در چاه است .به عبارت دیگر عمق محل برخورد آب در خلال حفاری وعمق سطح آب در چاه پس از خاتمه حفاری یکسان است .ولی در چاهی که یک سفره ی تحت فشار را قطع کند،سطح واقعی آب در زیر زمین (که بلافاصله در زیر لایه ی محصور کننده قرار دارد)پایینتر از سطح آب در داخل چاه است (در شکل فوق آب از دهانه ی چاه بیرون می ریزد.

 

منبع:دفتر برنامه ریزی و تالیف کتب درسی، حسین معماریان ومحمود صداقت و علی بابا چهرازی  ،زمین شناسی دوره کاردانی تربیت معلم  رشته علوم تجربی ،1372، شرکت چاپ